مسئولان سنندج با میراث ۲۰۰ ساله چه کرده‌اند؟

به گزارش پایگاه خبری آوانا خبر به نقل از پایگاه خبری تحلیلی کردتودی؛

حمام شیشه در سنندج، بنایی با حدود ۲۰۰ سال قدمت، پس از مرمت قرار بود به موزه دائمی عکس کردستان تبدیل شود. اما این طرح پس از حدود یک سال متوقف شد و بنا دوباره تعطیل ماند.

به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «کردتودی»، در شمال بلوار کردستان، نزدیک پل و مسجد ملاویسی، بنایی قرار دارد که نامش ممکن است تصویری از ساختمانی شیشه‌ای را به ذهن بیاورد، اما حمام شیشه از شیشه ساخته نشده است؛ نام آن به شیشه‌های رنگینی بازمی‌گردد که در معماری بنا به کار رفته و به فضای داخلی آن جلوه می‌داده‌اند.

این حمام با ورودی، هشتی، سربینه و گرمخانه، از اجزای آشنای معماری حمام‌های سنتی برخوردار است، ستون‌های سنگی، سکوها، آب‌نماهای گرم و سرد و مخزن نیز بخش‌هایی از ساختار آن را تشکیل می‌دهند و این فضا زمانی برای استفاده روزمره مردم طراحی شده بود؛ اما امروز بیشتر از آنکه محل حضور مردم باشد، بنایی بسته و کم‌رفت‌وآمد است.

حمام شیشه در سال ۱۳۸۳ مرمت اساسی شد. برنامه این بود که پس از پایان مرمت، از آن به‌عنوان موزه دائمی عکس کردستان استفاده شود.

 چنین کاربری‌ای می‌توانست بنا را از یک فضای تاریخی صرفاً قابل بازدید به مکانی فرهنگی و فعال تبدیل کند. با این حال، این برنامه دوام چندانی نداشت. حدود یک سال پس از مرمت، درهای حمام بسته شد و طرح موزه نیز به فعالیتی پایدار نرسید.

درباره علت توقف این طرح و اینکه چرا بنایی که برای استفاده فرهنگی آماده شده بود دوباره تعطیل ماند، اطلاعات روشنی در دست نیست. همین موضوع یکی از پرسش‌های اصلی درباره وضعیت کنونی حمام است: چه اتفاقی افتاد که هزینه و تلاش انجام‌شده برای مرمت، به بهره‌برداری مستمر از بنا منجر نشد؟

وقتی محوطه تاریخی به محل انباشت زباله تبدیل می‌شود

مشکلات حمام شیشه به داخل ساختمان محدود نمی‌شود، ساکنان و مغازه‌داران اطراف می‌گویند محوطه بنا به‌درستی نگهداری نمی‌شود و برخی افراد زباله‌های خود را در این محدوده رها می‌کنند.

 به گفته آنان، انباشت زباله و نبود رسیدگی منظم، به‌تدریج چهره اطراف حمام را تغییر داده است.

کسبه محله نیز از وضعیت موجود ناراضی‌اند. آنان می‌گویند فضایی که می‌توانست با فعال شدن موزه به نقطه‌ای فرهنگی و محل رفت‌وآمد بازدیدکنندگان تبدیل شود، اکنون به محدوده‌ای رهاشده تبدیل شده است.

از نگاه آنان، تعطیلی طولانی‌مدت بنا فقط به خود اثر تاریخی آسیب نزده، بلکه بر وضعیت محیط اطراف و فعالیت روزمره مغازه‌ها نیز اثر گذاشته است.

یکی دیگر از نگرانی‌هایی که اهالی مطرح می‌کنند، حضور افراد مصرف‌کننده مواد مخدر و کسانی است که با آسیب‌های اجتماعی روبه‌رو هستند.

 به گفته ساکنان، محوطه اطراف حمام در برخی مواقع به محل تجمع این افراد تبدیل می‌شود و این وضعیت برای همسایه‌ها و کسبه نگرانی ایجاد کرده است. آنان نبود نظارت و رسیدگی مستمر را از عوامل تداوم این شرایط می‌دانند.

این گلایه‌ها، تصویری از یک مسئله فراتر از تعطیلی یک بنای تاریخی ارائه می‌کند.

 وقتی فضای عمومی برای مدت طولانی بدون کاربری و مراقبت باقی می‌ماند، مشکلات محیطی و اجتماعی نیز ممکن است در آن متمرکز شود و در چنین شرایطی، ساکنان محله تنها شاهد فرسودگی یک اثر تاریخی نیستند؛ آنان با پیامدهای روزمره رهاشدگی محوطه نیز روبه‌رو هستند.

دیوارهایی که زیر بار فرسودگی مانده‌اند

نگرانی دیگر، وضعیت فیزیکی خود بناست. دیوارها و اندودهای حمام در بخش‌هایی دچار فرسودگی شده‌اند و قسمت‌هایی از پوشش آن فرو ریخته است. عبور کانال فاضلاب از نزدیکی بنا نیز بر نگرانی‌ها درباره شرایط محیطی آن افزوده است.

در مورد یک بنای تاریخی، ادامه چنین وضعیتی می‌تواند روند آسیب را تشدید کند؛ به‌ویژه اگر بازدیدهای کارشناسی و اقدامات حفاظتی به‌صورت منظم انجام نشود. مرمت سال ۱۳۸۳، هرچند فرصتی برای احیای حمام فراهم کرد، اما تعطیلی دوباره آن نشان می‌دهد که حفاظت از یک اثر تاریخی با پایان عملیات مرمت به پایان نمی‌رسد.

هر بنای تاریخی پس از مرمت به برنامه نگهداری، تأمین اعتبار، تعیین کاربری و نظارت مستمر نیاز دارد. در غیر این صورت، ممکن است هزینه‌ای که برای نجات آن صرف شده، در گذر زمان بی‌اثر شود و بنا بار دیگر در معرض آسیب قرار گیرد.

مسئولیت با کدام نهاد است؟

در این میان، پرسش فقط این نیست که چه زمانی حمام شیشه دوباره باز می‌شود. مسئله مهم‌تر آن است که چه برنامه‌ای برای حفاظت بلندمدت از آن وجود دارد. تجربه تعطیلی بنا پس از مرمت سال ۱۳۸۳ نشان می‌دهد که مرمت، به‌تنهایی برای حفظ یک اثر تاریخی کافی نیست.

از اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان انتظار می‌رود درباره وضعیت فعلی حمام، علت متوقف ماندن طرح موزه عکس و برنامه‌های حفاظتی آن توضیح دهد.

همچنین شهرداری و دیگر دستگاه‌های مرتبط باید درباره پاکسازی و ساماندهی محوطه و رسیدگی به مشکلاتی که ساکنان مطرح می‌کنند، پاسخگو باشند.

البته مسئله حضور افراد گرفتار اعتیاد را نمی‌توان صرفاً با برخورد انتظامی حل کرد. این موضوع به خدمات اجتماعی، درمان و حمایت نیز نیاز دارد.

اما رها ماندن یک محوطه تاریخی هم راه‌حلی برای این مشکلات نیست. مدیریت این محدوده نیازمند همکاری نهادهای شهری، خدمات اجتماعی و متولیان میراث فرهنگی است.

میراثی میان وعده و فراموشی

حمام شیشه اکنون در موقعیتی قرار گرفته که فاصله میان وعده احیا و وضعیت واقعی آن به‌وضوح دیده می‌شود. بنایی که قرار بود محل نگهداری عکس‌ها و روایت تاریخ کردستان باشد، خود به موضوع یک روایت تبدیل شده است؛ روایتی درباره مرمتی که به بهره‌برداری پایدار نرسید، محوطه‌ای که به گفته اهالی رسیدگی نمی‌شود و میراثی که حفاظت از آن همچنان با پرسش‌های بی‌پاسخ روبه‌روست.

برای ساکنان اطراف، موضوع فقط حفظ یک اثر تاریخی نیست؛ آنان خواهان محیطی پاکیزه‌تر و سامان‌یافته‌تر در محل زندگی و کسب‌وکار خود هستند. برای متولیان میراث فرهنگی نیز مسئله باید فراتر از تعمیر چند دیوار باشد.

حمام شیشه هنوز می‌تواند به یک فضای فرهنگی در سنندج تبدیل شود؛ اما تحقق این امکان به برنامه‌ای روشن برای مرمت، نگهداری و بهره‌برداری از بنا وابسته است وتا آن زمان، این حمام همچنان میان گذشته‌ای پرافتخار و امروزی نامعلوم باقی خواهد ماند.