بهای سنگین سیب‌زمینی در دشت‌های تشنه کردستان

به گزارش پایگاه خبری آوانا خبر به نقل از پایگاه خبری تحلیلی کردتودی؛

در دشت‌های قروه و دهگلان، فصل برداشت سیب‌زمینی با رفت‌وآمد کامیون‌ها و پر شدن انبارها همراه شده است؛ اما زیر پای همین مزارع پربار، آبخوان‌هایی قرار دارند که سال‌هاست زیر فشار برداشت‌های بی‌رویه نفس‌هایشان به شماره افتاده است.

 کامیون‌ها یکی پس از دیگری از مزارع خارج می‌شوند؛ بارشان گونی‌هایی است که از سیب‌زمینی‌های تازه برداشت‌شده پر شده‌اند.

کارگران هنوز مشغول جمع‌آوری محصول‌اند و کشاورزان چشم به آسمان دارند تا بارندگی غافلگیرشان نکند. اینجا دشت‌های قروه و دهگلان است؛ جایی که زمین هنوز محصول می‌دهد، اما زیر همین خاک، ذخایر آبی هر روز بیشتر تحلیل می‌رود.

فصل برداشت در این دشت‌ها، تصویری آشنا از رونق کشاورزی به نمایش گذاشته است؛ ماشین‌آلاتی که خاک را زیرورو می‌کنند، دست‌هایی که محصول را از دل زمین بیرون می‌کشند و انبارهایی که برای نگهداری سیب‌زمینی آماده می‌شوند با این حال، پشت این تصویر پربار، نگرانی بزرگی پنهان است؛ آیا زمین تشنه قروه و دهگلان توان ادامه این حجم از کشت را دارد؟

قروه و دهگلان سال‌هاست به‌عنوان قطب تولید سیب‌زمینی کردستان شناخته می‌شوند، اما توسعه کشاورزی در این مناطق با فشار فزاینده بر منابع آب زیرزمینی همراه بوده است و دشت‌هایی که با افت آبخوان‌ها، خشکسالی و خطر فرونشست دست‌وپنجه نرم می‌کنند، همچنان میزبان سطح گسترده‌ای از کشت محصولات پرآب‌بر هستند.

بر اساس آمار سازمان جهاد کشاورزی کردستان، در سال زراعی جاری ۸ هزار و ۱۰۷ هکتار از اراضی آبی این دو شهرستان زیر کشت سیب‌زمینی رفته است که بیش از ۳ هزار هکتار آن سهم قروه است. پیش‌بینی می‌شود از مزارع قروه بیش از ۱۲۰ هزار تن محصول برداشت شود.

نکته قابل تأمل آنجاست که به گفته مدیر امور زراعت جهاد کشاورزی کردستان، با وجود کاهش تولید نسبت به سال گذشته، حدود ۶۴ درصد از تولید سیب‌زمینی استان مازاد بر نیاز آن است. متوسط عملکرد تولید این محصول در کردستان نیز ۴۱ تن در هکتار اعلام شده که از میانگین ۳۹ تنی کشور بیشتر است.

این آمار در کنار وضعیت منابع آبی منطقه، یک پرسش اساسی را پیش می‌کشد؛ آیا افزایش تولید، بدون توجه به ظرفیت آبخوان‌ها، می‌تواند موفقیت کشاورزی محسوب شود؟

وقتی نظارت از زمین‌های کشاورزی عقب می‌ماند

مظفر غلامی، از کشاورزان باسابقه قروه، معتقد است بخش مهمی از مشکلات موجود به کشت مازاد، برداشت بی‌رویه آب و ضعف نظارت بر چاه‌های کشاورزی بازمی‌گردد.

او می‌گوید اگر دستگاه‌های مسئول وظایف خود را به‌درستی انجام می‌دادند و بهره‌برداران به میزان مجوزهای قانونی خود پایبند بودند، امروز وضعیت منابع آبی منطقه تا این اندازه نگران‌کننده نبود.

غلامی با اشاره به مواردی از کشت خارج از مجوز، خواستار بررسی سطح زیرکشت از طریق تصاویر هوایی و تطبیق آن با مجوزهای صادرشده است.

 به گفته او، در برخی موارد کشاورز مجوز کشت در سطح مشخصی را دارد، اما زمین بیشتری را زیر کشت می‌برد؛ همچنین مواردی وجود دارد که مجوزهای مربوط به احداث گلخانه، به گفته وی، برای کشت محصولات زراعی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

این کشاورز معتقد است برخورد با تخلفات باید بدون تبعیض صورت گیرد و هیچ بهره‌برداری نباید به دلیل نفوذ یا ارتباطات احتمالی از نظارت قانونی مستثنا باشد.

او همچنین از دخالت برخی افراد و جریان‌های سیاسی در روند برخورد با متخلفان انتقاد می‌کند و خواستار پاسخگویی دستگاه‌های نظارتی در برابر وضعیت موجود است.

الگوی کشت؛ حلقه مفقوده مدیریت آب

از سال ۱۴۰۱ الگوی کشت با هدف ساماندهی تولید و کاهش مصرف آب به استان‌ها ابلاغ شده است؛ برنامه‌ای که قرار بود با متناسب‌سازی نوع محصول با ظرفیت اقلیمی و منابع آبی هر منطقه، فشار بر منابع طبیعی را کاهش دهد.

با این حال، ادامه کشت گسترده محصولات پرآب‌بر در دشت‌های ممنوعه قروه و دهگلان، ضرورت بررسی میزان اجرای واقعی این طرح را دوچندان کرده است.

اجرای الگوی کشت صرفاً به ابلاغ بخشنامه و اعلام آمار محدود نمی‌شود؛ بلکه باید در میزان سطح زیرکشت، نحوه تخصیص آب و نظارت بر عملکرد بهره‌برداران نمود پیدا کند. در غیر این صورت، نام الگوی کشت در گزارش‌های اداری باقی می‌ماند و منابع آبی همچنان هزینه افزایش تولید را می‌پردازند.

تجربه دشت فامنین در استان همدان نیز می‌تواند هشداری جدی برای این منطقه باشد؛ دشتی که افت منابع آب زیرزمینی و پیامدهای برداشت طولانی‌مدت، از جمله فرونشست و ایجاد شکاف‌های زمین، نگرانی‌های فراوانی درباره آینده آن ایجاد کرده است.

قروه و دهگلان نیز با توجه به شرایط دشت‌های ممنوعه و روند خشکسالی، نمی‌توانند نسبت به چنین تجربه‌هایی بی‌تفاوت باشند. تداوم برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها، در کنار توسعه کشت محصولات پرمصرف، می‌تواند هزینه‌ای به‌مراتب سنگین‌تر از درآمد حاصل از تولید امروز بر منطقه تحمیل کند.

امنیت غذایی بدون امنیت آبی معنا ندارد

غلامی با تأکید بر ضرورت رعایت قوانین در فعالیت‌های کشاورزی می‌گوید: «همه ما تولید و امنیت غذایی را دنبال می‌کنیم، اما یکی قانونی تولید می‌کند و دیگری با تخلف. باید پرسید کدام‌یک امنیت بیشتری ایجاد می‌کند؟ کسی که طبق قانون پیش می‌رود یا کسی که به هر قیمتی فقط به فکر درآمد خودش است؟»

او هشدار می‌دهد که ادامه روند فعلی ممکن است در آینده حتی تأمین آب آشامیدنی را نیز با مشکل مواجه کند؛ چراکه برداشت نامتعارف از منابع زیرزمینی، تنها کشاورزی را تهدید نمی‌کند، بلکه زندگی همه ساکنان منطقه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

واقعیت این است که امنیت غذایی و امنیت آبی دو مفهوم جدا از یکدیگر نیستند. تولید محصول زمانی ارزشمند است که امکان تداوم آن وجود داشته باشد. نمی‌توان برای افزایش تناژ محصول، سرمایه طبیعی منطقه را چنان مصرف کرد که نسل‌های بعدی حتی برای تأمین نیازهای اولیه خود با مشکل مواجه شوند.

ساماندهی چاه‌ها، برخورد با برداشت‌های غیرمجاز، نظارت بر سطح زیرکشت، اجرای واقعی الگوی کشت و حمایت از کشاورزان برای حرکت به سمت محصولات متناسب با ظرفیت آبی منطقه، اقداماتی است که دیگر نمی‌توان آنها را به آینده موکول کرد.

در پایان روز، کامیون‌ها از مزارع خارج می‌شوند و گونی‌های سیب‌زمینی راهی انبارها می‌شوند؛ اما آب برداشت‌شده از دل زمین، همراه محصول به بازار نمی‌رود که دوباره جای خالی آن را پر کند.

دشت‌های قروه و دهگلان هنوز توان باروری دارند، اما این توان همیشگی نیست. اگر امروز برای حفظ آبخوان‌ها تصمیمی جدی گرفته نشود، شاید فردا از این مزارع پربار، جز زمینی تشنه و خاطره‌ای از روزهای برداشت محصول باقی نماند.

آنچه باید حفظ شود، تنها محصول یک فصل نیست؛ حق نفس کشیدن زمین و سهم نسل‌های آینده از آب است.