۱۳ آبان تجلی عینی گذر از استقلال صوری به استقلال واقعی است

به گزارش پایگاه خبری آوانا خبر به نقل از خبرگزاری ایکنا کردستان؛

به گزارش ایکنا از کردستان، فواد حبیبی، عضو هیئت علمی دانشگاه کردستان، سه‌شنبه، ۱۲ آبان‌ماه، در نشست علمی «خوانش پسااستعماری از ۱۳ آبان»، در تبیین پیوند میان استعمار و امپریالیسم گفت: استعمار را نباید صرفاً به معنای تصرف جغرافیایی سرزمین، سلطه سیاسی و استخراج منابع اقتصادی محدود دانست، بلکه باید آن را در هم‌تنیدگی با امپریالیسم و به‌عنوان یک منطق و سازوکار کلان جهانی بررسی کرد.

وی با بیان اینکه «استعمار» یک اقدام و «امپریالیسم» منطق محرک آن اقدام است، افزود: اگرچه استعمار مفهومی ریشه‌دار در تاریخ است، اما با پدیده‌ای پویا مواجهیم که استمرار می‌یابد و خود را در موقعیت‌ها و قالب‌های گوناگون بازتولید می‌کند؛ از این رو می‌توان از نوعی «استعمار پایدار» سخن گفت که با وجود تغییر شکل‌های ظاهری، منطق اصلی استثمارگرانه آن ثابت می‌ماند.

این استاد دانشگاه با اشاره به شکل‌گیری استعمار نو پس از پایان عصر استعمار کلاسیک اظهار کرد: بسیاری از کشورها پس از جنگ جهانی دوم به استقلال رسمی و حقوقی دست یافتند، اما این استقلال لزوماً به معنای پایان مناسبات استعماری نبود؛ چراکه در استعمار نو، کشورها در ظاهر مستقل‌اند، اما از طریق سازوکارهای پیچیده اقتصادی و سیاسی همچنان در شبکه روابط نابرابر جهانی مدیریت می‌شوند.

حبیبی تأکید کرد: مناسبات استعماری را نباید صرفاً در قالب تقابل ساده‌انگارانه اخلاقی میان دولت‌های خوب و بد تحلیل کرد. هنگامی که از منطق جهانی امپریالیسم سخن می‌گوییم، با رابطه نابرابر میان «مرکز» و «پیرامون» مواجهیم؛ رابطه‌ای ساختاری که در آن مرکز در جایگاه فرادست و پیرامون در موقعیت فرودست قرار می‌گیرد و مستقل از اینکه چه دولت یا حزبی در قدرت باشد، این سازوکار به بازتولید خود ادامه می‌دهد.

وی در ادامه با استناد به نظریه «شرق‌شناسی» ادوارد سعید، تولید نظامی از دانش و معرفت ساختگی درباره جوامع شرقی را یکی از ابزارهای اصلی بازتولید استعمار دانست و یادآور شد: در این نظام معرفتی، شرق همواره به‌عنوان موجودیتی غیرعقلانی، سنتی، عقب‌افتاده و ایستا بازنمایی می‌شود و در تقابل با آن، غرب در جایگاه جامعه‌ای مدرن، عقلانی و پیشرفته نشان داده می‌شود.

حبیبی اظهار کرد: در چارچوب گفتمان شرق‌شناسی، تاریخ و پویایی از جوامع شرقی سلب و عقب‌ماندگی به‌عنوان ویژگی ذاتی این جوامع القا می‌شود؛ در حالی که چنین بازنمایی وارونه‌ای، پاره‌ای از سازوکار اعمال قدرت است و بستر لازم را برای مداخله و تداوم روابط استعماری هموار می‌کند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه کردستان همچنین با اشاره به آرای فرانتس فانون درباره پیامدهای مخرب استعمار بر ذهن و روان جوامع استعمارزده یادآور شد: استعمار تنها به تصرف خاک و منابع ختم نمی‌شود، بلکه بر ساحت بدن، روان، میل و خودفهمی انسان‌ها پنجه می‌افکیند و می‌تواند به نهادینه‌سازی احساس حقارت و خودکم‌پنداری در این جوامع منجر شود؛ وضعیتی که گاه حتی پس از دستیابی به استقلال حقوقی نیز به حیات خود ادامه می‌دهد.

حبیبی در بخش دیگری از سخنان خود، با تأکید بر اهمیت کلیدی مفهوم «بازپس‌گیری عاملیت» در تحلیل رخداد ماندگار ۱۳ آبان اظهار کرد: در این واقعه تاریخی با نوعی قدرت مؤسس روبه‌روییم؛ نیرویی اصیل برخاسته از بطن جامعه و نسل جوان که دانشجویان پیرو خط امام آن را نمایندگی کردند و با اقدامی قاطع در وضعیت موجود مداخله نمودند.

وی ادامه داد: استقلالی که پیش‌تر تنها در حد سطوح صوری و حقوقی باقی مانده بود، در این مرحله با آنچه فانون از آن تحت عنوان بازپس‌گیری عاملیت یاد می‌کند، پیوند خورد؛ به این معنا که جامعه بار دیگر به جایگاه «سوژه» بازگشت و نه صرفاً از منظر قانونی، بلکه از طریق کنش و مداخله عینی، سرنوشت و وضعیت خود را رقم زد.

حبیبی با تأکید بر جایگاه ۱۳ آبان در نظریه‌های پسااستعماری اظهار کرد: این رویداد را باید تلاشی رهایی‌بخش برای خروج از موقعیت انفعالی «دیگری» و ارتقا به کانون تولید معرفت و روایت دانست؛ حرکتی خودآگاه تا فرودستان بتوانند سخن بگویند و از حصار ابژه بودن برای بازنمایی دیگران رها شوند.

این استاد دانشگاه گفت: اهمیت راهبردی ۱۳ آبان در این است که مفهوم استقلال را از مرزهای صوری و حقوقی عبور داده و به سمت استقلال واقعی، عملی و عینی هدایت کرد و همین گذار سرنوشت‌ساز، این رخداد را به موضوعی عمیق برای بازاندیشی و تحلیل تبدیل کرده است.