مردمانی که روزگارشان با «درختان گردو» می‌گذرد

به گزارش پایگاه خبری آوانا خبر به نقل از خبرگزاری فارس استان کردستان؛

صدای تق‌تق گردوهایی که از شاخه‌ها جدا می‌شوند، در همهمه باغداران و خش‌خش برگ‌های پاییزی می‌پیچد؛ پاییز در روستاهای کردستان فقط فصل رنگ‌ها نیست، فصل برداشت ثمره ماه‌ها و سال‌ها تلاش است.

به گزارش خبرگزاری فارس از سنندج، از هویه در سروآباد تا باغ‌های گردوی مریوان، سنندج، کامیاران و بانه، دست‌های پینه‌بسته باغداران برای جمع‌آوری محصولی به‌یادماندنی به تکاپو افتاده‌اند؛ محصولی که کردستان را با پیش‌بینی برداشت ۳۲ هزار تن، به جایگاه دوم تولید گردو در کشور رسانده است، اما پشت این رونق پاییزی، روایت تلاش برای حفظ باغ‌ها در برابر خشکسالی و تغییرات اقلیمی نیز جریان دارد.

این روزها اگر گذرتان به روستاهای باغدار کردستان بیفتد، پیش از آنکه چشم‌تان به شاخه‌های پربار و برگ‌های رنگارنگ پاییزی بیفتد، گوش‌تان به سمفونی دلنشین باغ‌ها سپرده می‌شود؛ صدای تق‌تق گردوهایی که روی زمین می‌افتند، برخورد چوب‌های باریک با تنه درختان و رفت‌وآمد باغدارانی که هرکدام گوشه‌ای از باغ را برای برداشت محصول زیرورو می‌کنند.

در روستای هویه، از توابع شهرستان سروآباد، این روزها آخرین گردوها روزهای حضورشان بر شاخه‌ها را سپری می‌کنند. حدود دو هفته از آغاز برداشت گذشته و باغداران، پیش از آنکه پاییز برگ‌های بیشتری را از درختان جدا کند، مشغول جمع‌آوری دسترنج یک سال خود هستند.

در میان باغ‌ها، یکی چوب به دست گرفته و شاخه‌ها را می‌تکاند، دیگری گردوهای افتاده را از میان برگ‌ها جمع می‌کند و چند نفر هم محصول را برای پوست‌گیری و آماده‌سازی کنار می‌گذارند. اینجا پاییز فقط تماشایی نیست؛ فصل کار، امید و حساب‌وکتاب زندگی است.

روایت گردو در کردستان، اما به هویه ختم نمی‌شود؛ این قصه در پهنه‌ای از باغ‌های استان جریان دارد که در آن، درختان گردو بخشی از هویت روستاها و زندگی نسل‌های پیاپی بوده‌اند.

در میان درختان گردوی هویه، محمد را می‌بینیم؛ جوانی که زندگی‌اش میان باغ‌های روستا و کار در شهر تقسیم شده است. او از روزهایی می‌گوید که باغداری می‌تواند تمام وقت یک خانواده را پر کند، اما وقتی محصول کاهش پیدا می‌کند و آب به اندازه کافی در دسترس نیست، چاره‌ای جز جست‌وجوی درآمد در جایی دیگر باقی نمی‌ماند.

محمد می‌گوید: سیب، گردو و توت‌فرنگی داریم و شغل‌مان باغداری است، اما امسال به دلیل شرایط جوی، محصول زیادی نداشتیم. به همین خاطر، باغداری برای ما بیشتر به یک شغل فصلی تبدیل شده و در حال حاضر در شهر در حوزه ساختمان فعالیت می‌کنم.

این باغدار کردستانی از علاقه‌ای حرف می‌زند که با حساب‌وکتاب درآمد به‌سادگی کنار نمی‌رود؛ علاقه به باغی که حاصل سال‌ها زحمت خانواده است و درختانی که با خاطرات زندگی او و نسل‌های پیش از او پیوند خورده‌اند.

محمد ادامه می‌دهد: خانواده‌اش حدود ۵۰ تا ۶۰ سال است در حوزه باغداری و کشاورزی فعالیت می‌کنند. با وجود کاهش درآمد و دشواری‌های این حرفه، هنوز هم باغداری را دوست دارد و ترجیح می‌دهد در صورت فراهم بودن شرایط، به‌جای اشتغال در شهر، در باغ‌های روستا کار کند.

این روایت، تصویری از زندگی بسیاری از باغداران کردستان است؛ کسانی که با وجود دشواری‌های اقتصادی و کمبود آب، همچنان به درختان خود وفادار مانده‌اند و امید دارند سال‌های پربارتری در انتظار باغ‌هایشان باشد.

هاوری، از اهالی هویه، درباره زندگی مردم روستا می‌گوید: هویه حدود هزار نفر جمعیت و ۲۰۰ تا ۲۵۰ خانوار دارد و باغداری، اصلی‌ترین فعالیت اقتصادی ساکنان آن است. در کنار باغ‌ها، کشاورزی زراعی نیز در مقیاسی محدودتر انجام می‌شود.

گردو، به و توت‌فرنگی از محصولات مهم این روستا هستند؛ محصولاتی که در کنار تأمین بخشی از درآمد خانوارها، به هویت کشاورزی هویه شکل داده‌اند. با این حال، خشکسالی و کاهش منابع آبی، تولید برخی محصولات، به‌ویژه توت‌فرنگی، را تحت تأثیر قرار داده است.

هاوری با اشاره به شرایط اقتصادی باغداران می‌گوید پایین بودن درآمد کشاورزی، بسیاری از جوانان را برای یافتن فرصت‌های شغلی بیشتر به سمت شهرها سوق داده است؛ مسیری که گاهی به سکونت در حاشیه شهرها نیز منتهی می‌شود.

با این همه، هویه تنها با مشکلات و دغدغه‌هایش شناخته نمی‌شود. به گفته او، این روستا از نظر زیرساخت‌هایی مانند آسفالت، گاز، برق، آب، مخابرات و اینترنت وضعیت مناسبی دارد و جوانان آن نیز در حوزه‌های اجتماعی فعال هستند.

البته نبود امکانات ورزشی کافی همچنان یکی از نیازهای جوانان روستاست؛ موضوعی که سبب شده برای انجام برخی فعالیت‌های ورزشی به روستاهای اطراف بروند.

هویه در کنار پیشینه باغداری، سابقه حضور علمای بزرگ دینی را نیز در حافظه تاریخی خود دارد؛ روستایی که ظرفیت‌های طبیعی، اجتماعی و فرهنگی آن می‌تواند در کنار کشاورزی، زمینه‌ساز فرصت‌های تازه برای توسعه باشد.

در گوشه‌ای دیگر از باغ، حاجی طلعت از سال‌هایی می‌گوید که زندگی‌اش با همین درختان گذشته است. او حدود ۲۵ سال است که به‌طور جدی در این حرفه فعالیت می‌کند و زندگی‌اش میان خانه شهر و باغ روستا تقسیم شده است؛ زمستان‌ها بیشتر در شهر می‌ماند و با رسیدن فصل کشاورزی، دوباره راه روستا و باغ را در پیش می‌گیرد.

برای او و بسیاری از باغداران دیگر، روستا فقط محل کار نیست؛ جایی است که ریشه‌های زندگی در آن قرار دارد. درختان گردو حاصل چند فصل زحمت نیستند؛ برخی از آن‌ها یادگار سال‌هایی هستند که پدران و مادران خانواده برای کاشت، نگهداری و به ثمر رسیدنشان تلاش کرده‌اند.

باغداری در کردستان، به‌ویژه در روستاهایی مانند هویه، ترکیبی از تجربه نسل‌های گذشته، شناخت طبیعت و امید به محصول سال آینده است.

با این حال، علاقه به زمین به‌تنهایی نمی‌تواند همه هزینه‌های زندگی را تأمین کند؛ از همین رو، بسیاری از باغداران ناچارند در کنار کشاورزی، منبع درآمد دیگری نیز داشته باشند.

حفظ این سرمایه انسانی و طبیعی، نیازمند آن است که باغداری از فعالیتی صرفاً سنتی و کم‌درآمد، به حرفه‌ای اقتصادی‌تر و پایدارتر تبدیل شود؛ حرفه‌ای که بتواند جوانان را در روستا نگه دارد و تجربه باغداران سالخورده را به نسل بعد منتقل کند.

در این راستا پای صحبت‌های مدیرکل جهاد کشاورزی کردستان می‌نشینیم، می‌گوید:

در مقیاس استانی، گردو یکی از محصولات مهم باغی کردستان به شمار می‌رود؛ محصولی که ظرفیت آن تنها به باغ‌های یک روستا یا شهرستان محدود نیست.

بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی بخش کشاورزی استان، سطح باغات گردوی کردستان حدود ۱۳ هزار هکتار است و پیش‌بینی می‌شود امسال نزدیک به ۳۲ هزار تن گردو از این باغات برداشت شود. با تحقق این پیش‌بینی، کردستان پس از همدان در جایگاه دوم تولید گردو در کشور قرار می‌گیرد.

نقشبندی افزود: شهرستان‌های سروآباد، مریوان، سنندج، کامیاران و بانه در مجموع حدود ۹۰ درصد سطح باغات گردوی استان را در اختیار دارند و از کانون‌های اصلی تولید این محصول محسوب می‌شوند.

گستردگی باغات، سابقه طولانی باغداری، شرایط اقلیمی مناسب در بخش‌هایی از استان و تنوع ژنتیکی درختان بومی از جمله ظرفیت‌هایی است که به جایگاه کردستان در تولید گردو کمک کرده است.

وی گفت: برداشت این محصول معمولاً از اوایل مهرماه آغاز می‌شود و با توجه به ارتفاع، شرایط آب‌وهوایی و زمان رسیدگی گردو در مناطق مختلف، ادامه پیدا می‌کند. به همین دلیل، ممکن است در یک منطقه برداشت رو به پایان باشد، اما در منطقه‌ای دیگر باغداران همچنان مشغول تکاندن درختان و جمع‌آوری محصول باشند.

با وجود این ظرفیت، ارقام تولیدی اعلام‌شده همچنان پیش‌بینی هستند و میزان نهایی برداشت به شرایط جوی، وضعیت باغات و عملکرد مناطق مختلف بستگی دارد.

این مقام مسئول‌ عنوان کرد: پشت صدای دلنشین افتادن گردوها بر زمین، نگرانی‌هایی نیز وجود دارد؛ نگرانی از کم‌آبی، کاهش محصول و شرایط آب‌وهوایی‌ای که گاهی می‌تواند حاصل زحمت یک سال باغدار را تحت تأثیر قرار دهد.

تغییر الگوی دما، نوسانات آب‌وهوایی و به‌ویژه سرمای دیررس بهاره از مخاطرات مهم باغات گردو است. اگر درخت زودتر از موعد وارد مرحله رشد و برگ‌دهی شود و پس از آن با سرمای بهاره روبه‌رو شود، جوانه‌ها و اندام‌های سبز آن آسیب می‌بینند و عملکرد باغ کاهش پیدا می‌کند.

نقشبندی گفت: در کنار این مخاطرات، مدیریت آب نیز اهمیت زیادی دارد. آبیاری متناسب با نیاز درخت، تغذیه اصولی بر پایه آزمون خاک و برگ، هرس مناسب و کنترل آفات و بیماری‌ها، در سلامت درخت و پرشدن مغز گردو نقش دارند.

در برنامه‌های اصلاح و نوسازی باغات استان، استفاده از ارقام دیر برگ‌ده مانند چندلر، فرانکت و فرنت در کنار شناسایی و توسعه ژنوتیپ‌های برتر بومی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین سرشاخه‌کاری و اصلاح درختان کم‌بازده می‌تواند به بهبود کیفیت و افزایش عملکرد کمک کند.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی بخش کشاورزی استان، سالانه بیش از ۲۵۰ هکتار از باغات گردوی کردستان تحت عملیات تغییر تاج و سرشاخه‌کاری قرار می‌گیرد. هدف از این اقدام، جایگزینی شاخه‌های درختان نامرغوب با ارقام و ژنوتیپ‌های برتر و فراهم کردن زمینه افزایش عملکرد، یکنواختی محصول و کاهش بخشی از مخاطرات تولید است.

وی با اشاره به اینکه با این حال، افزایش بهره‌وری باغ‌ها تنها به اصلاح درختان محدود نمی‌شود؛ مدیریت منابع آبی، آموزش باغداران و دسترسی به دانش فنی متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه نیز باید در کنار نوسازی باغات قرار گیرد.

وقتی گردوها از شاخه جدا می‌شوند، کار باغدار هنوز تمام نشده است. کیفیت محصولی که در بازار عرضه می‌شود، تا حد زیادی به نحوه پوست‌گیری، شست‌وشو، خشک‌کردن و نگهداری آن بستگی دارد.

کارشناسان کشاورزی توصیه می‌کنند برداشت در زمان مناسب رسیدگی محصول انجام شود و عملیات پوست‌گیری و خشک‌کردن با رعایت اصول بهداشتی، در کوتاه‌ترین زمان ممکن صورت گیرد. نگهداری گردو در محیطی خنک، خشک و دور از عوامل آسیب‌زا نیز به حفظ کیفیت مغز و کاهش ضایعات کمک می‌کند.

اما فرصت بزرگ‌تر برای اقتصاد گردوی کردستان، عبور از فروش محصول خام و حرکت به سمت ایجاد ارزش افزوده است. درجه‌بندی، سورت، بسته‌بندی استاندارد، توسعه صنایع فرآوری و دسترسی به بازارهای صادراتی می‌تواند سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را نصیب باغداران کند.

به گفته وی، یکدست‌سازی باغات و اصلاح درختان بذری نیز در این مسیر اهمیت دارد؛ زیرا محصول یکنواخت‌تر، امکان درجه‌بندی و عرضه در بازارهای رقابتی را افزایش می‌دهد.

برای استانی که حدود ۱۳ هزار هکتار باغ گردو دارد و پیش‌بینی تولید سالانه آن به ۳۲ هزار تن می‌رسد، توسعه این زنجیره می‌تواند راهی برای افزایش درآمد خانوارهای روستایی و ایجاد فرصت‌های شغلی در حوزه‌های بسته‌بندی، فرآوری و بازاریابی باشد.

دوباره به باغ‌های هویه برمی‌گردیم؛ جایی که صدای افتادن آخرین گردوها در میان برگ‌های پاییزی می‌پیچد و باغداران، حاصل ماه‌ها انتظار را از زیر درختان جمع می‌کنند. دست‌هایی که امروز گردوها را از زمین برمی‌دارند، سال‌هاست با خاک، آب و شاخه‌های درختان آشنا هستند؛ دست‌هایی که بخشی از حافظه زنده کشاورزی کردستان را با خود حمل می‌کنند.

از هویه تا مریوان، از سروآباد تا سنندج و کامیاران و بانه، باغ‌های گردو تنها محل تولید یک محصول نیستند؛ بخشی از اقتصاد روستا، میراث نسل‌ها و فرصتی برای ماندگاری زندگی در سرزمین مادری‌اند.

کردستان امروز با ظرفیت تولید ۳۲ هزار تن گردو، جایگاهی مهم در کشاورزی کشور دارد؛ اما آینده این جایگاه به چیزی فراتر از میزان برداشت امسال وابسته است: آب پایدار، باغ‌های اصلاح‌شده، حمایت از باغداران، صنایع فرآوری و بازاری که ارزش واقعی دسترنج روستاییان را به رسمیت بشناسد.

پاییز می‌گذرد، برگ‌ها از درختان جدا می‌شوند و آخرین گردوها هم از شاخه‌ها پایین می‌آیند؛ آنچه باید باقی بماند، امیدی است که در دل باغداران ریشه دوانده است.

امید به روزی که جوانان کردستان نه از سر ناچاری راه شهرها را در پیش بگیرند، بلکه در همان روستاها بمانند، باغ‌های پدری را آباد کنند و از ثمره درختانی که سال‌ها برایشان زحمت کشیده‌اند، زندگی بسازند.